1. Lustracja: Kompleksowy Przegląd Spółdzielni
Lustrację można porównać do szczegółowego „przeglądu technicznego” całej spółdzielni. Jest to obowiązek wynikający bezpośrednio z Prawa spółdzielczego i dotyczy każdej spółdzielni, w tym socjalnej.
- Co jest sprawdzane? Lustrator ocenia całość działalności pod trzema kątami :
- Legalność: Czy firma działa zgodnie z prawem i własnym statutem?
- Gospodarność: Czy majątkiem zarządza się w sposób oszczędny i celowy?
- Rzetelność: Czy dokumentacja odzwierciedla stan faktyczny? Kluczowym elementem jest też ocena, czy spółdzielnia działa w interesie swoich członków.
- Jaki jest cel? Lustracja ma nie tylko kontrolować, ale też pełnić funkcję doradczą i instruktażową – pomagać w usuwaniu błędów i usprawniać działanie. Chroni interesy członków i dba o tożsamość spółdzielczą.
- Jak często? Co do zasady, raz na trzy lata. Wyjątkiem są nowe spółdzielnie socjalne, które powstały ze środków publicznych – muszą one przejść pierwszą lustrację w ciągu 6 miesięcy od zatwierdzenia pierwszego rocznego sprawozdania finansowego.
- Kto przeprowadza? Uprawnieni lustratorzy działający z ramienia związków rewizyjnych (np. Ogólnopolski Związek Rewizyjny Spółdzielni Socjalnych) lub Krajowej Rady Spółdzielczej.
- Konsekwencje braku lustracji: Niewykonanie tego obowiązku jest przestępstwem, zagrożonym karą grzywny lub ograniczenia wolności.
2. Audyt Zewnętrzny: Kontrola Finansów Projektu
Audyt to narzędzie kontroli finansowej, znacznie węższe niż lustracja. Najczęściej jest on związany z realizacją konkretnego projektu, zwłaszcza tego finansowanego ze środków unijnych.
- Co jest sprawdzane? Audytor skupia się głównie na finansach projektu. Sprawdza, czy :
- Wydatki są kwalifikowalne (zgodne z umową o dofinansowanie).
- Dokumentacja księgowa (faktury, listy płac) jest poprawna.
- Procedury, np. wyboru wykonawców, były zgodne z zasadami.
- Jaki jest cel? Zabezpieczenie interesów grantodawcy. Audyt ma dać pewność instytucji finansującej, że jej pieniądze zostały wydane prawidłowo.
- Kogo dotyczy? Nie wszystkich. Obowiązek audytu pojawia się, gdy:
- Wymaga tego umowa o dofinansowanie projektu (często po przekroczeniu określonej kwoty, np. 3 mln zł).
- Organizacja (fundacja, stowarzyszenie) jest bardzo duża i przekracza progi przychodów lub zatrudnienia określone w Ustawie o rachunkowości.
- Kto przeprowadza? Niezależna firma audytorska (biegli rewidenci).
- Konsekwencje błędów: Wykryte nieprawidłowości najczęściej skutkują koniecznością zwrotu części dotacji (tzw. korekty finansowe).
Podsumowanie w Tabeli
| Cecha | Lustracja | Audyt Zewnętrzny |
| Cel | Ochrona członków, kompleksowa ocena działania, doradztwo | Ochrona interesów grantodawcy, weryfikacja wydatków |
| Zakres | Cała działalność (prawo, gospodarka, rzetelność) | Głównie finanse konkretnego projektu lub sprawozdanie roczne |
| Podstawa | Ustawa Prawo spółdzielcze (obowiązek dla każdej spółdzielni) | Umowa o dofinansowanie lub Ustawa o rachunkowości (dla nielicznych) |
| Częstotliwość | Co najmniej raz na 3 lata | Zazwyczaj jednorazowo dla projektu lub rocznie dla dużych NGO |